Curriculum links
Ngā tino wāhi ako
Tikanga ā Iwi
Ka noho i raro i ēhea whenu?
- Te Wāhi me te Taiao
- Te Ao Hurihuri
- Te Ahurea me te Tuku Ihotanga
Ngā tino pukenga
Ngā Pūkenga Kōiri, Ngā Pūkenga Whakaoti Rapanga, Ngā Pūkenga Mōhiotanga
Ngā reanga
1-6
Ngā tau
1-11
ki runga ano
E tautoko ana i ēhea kaupapa kōrero?
- Te Porihanga o Aotearoa - kei mua, kei muri
- Ngā Kōrero Pūrakau
- Te Taiao o Aotearoa
E hia te roa o tēnei mahi?
E 10 miniti.
ki runga ano
Ka kimihia ki hea?
- Te Papa tuawhā, Passports
- Kua ngaro koe? Me pātai ki tētahi Kaimanaaki Manuhiri.
He aha te take me heri au i taku akomanga ki tēnei taonga?
Me haere mai ki te kite i te haerenga mai o ngā manene ki Aotearoa nei i te rautau tekau mā iwa - ngā rā i raro i te rahoraho, ngā tahumaero, te hiakai, te maroke me te haerenga tino roa.
He aha ngā mahi kei taua whakaaturanga?
- Toko whakaarotia te tiri i tō rūma moe me ētahi atu tuākana, tēina tokoono hoki. Ka uaua te toko whakaaro? Me tiritiri e te whānau kotahi i runga kaipuke mau manene mai tētahi wāhi moenga kotahi mō ngā marama katoa o te haerenga mai i Ingarangi ki Aotearoa!
- Huakina ngā kūaha kaipuke ki te ako mō ngā rongoā, ngā kēmu me te kai puta noa i te roanga o tētahi terenga mā runga kaipuke.
- Pānuitia te kōrero e pā ana ki te nanakia tērā i hoko i ngā tirohanga o te pae o te ao ki ngā pāhihi mā tāna karu whakatata. Kei waho tata tonu iho i te taiao rumaki mō te kaipuke, e anganui atu ana ki ngā pāhekoheko ā-rorohiko.
- Whakatarunatia anō te whakawhiti i te pae o te ao.
- Rawekehia ngā pāhekoheko rorohiko ki te whakamātau i ōu pūkenga me tōu angitū hei kāpene o te kaipuke e tere ana ki Aotearoa.
ki runga ano
Me aha taku mōhio ki tēnei whakaaturanga?
- Kīhai i utu te nuinga o ngā manene e haere mai ana ki Aotearoa mā runga kaipuke. I utu kē tētahi kamupene hekenga, te Kāwanatanga o Aotearoa rānei. I noho rātou i roto i ngā rūma iti, he moenga anake i roto. I mahi hoki rātou i ā rātou ake mahi horoi, mahi kai.
- He raruraru nunui te māuiui kei raro i te rahoraho o te kaipuke; ko te tikanga, he pōuri, he haukū, pokia ai ki ngā keha, ngā papata me ngā kiore e ngaoki haere ana. He maha ngā tāngata i pāngia ki ngā tahumaero taumaha, pērā i te karawaka, te mate harare tipatipa, te kākura, te piua, te mate koroputaputa, te mate kohi - ko te tikanga, ko ērā i tino tamariki atu, ngā mea i pā kahatia e aua tahumaero. ‘Ka mate tētahi atu tama ranginamu i te whā karaka i te ata nei … mā te Atua e whakarite ko tēnei te mea whakamutunga … ka whakahau te rata kia eke ngā pāhihi katoa ki te rahoraho o te kaipuke, ā, i auahina te wāhi i raro kaipuke ki te winika wera me te pepa hirikakā’ - nā Elizabeth Yeoman, he pāhihi i runga i te John Duncan, 1863.
- Heoi anō, ehara i te mea i kī katoa ngā kaipuke manene ki te tahumaero. Mēnā i pai te huarere, i pai hoki te haerenga. Engari koa, whakaritea ai he wā whakangahau i runga i te rahoraho pēnei i ngā kanikani, engari wehea ai ngā rōpū whakangahau i runga anō i ngā rōpū pāpori. ‘Kei te rahoraho te katoa e tākaro kāri, tōmino, mū tōrere rānei, ā, ko te āhua nei he tino pārekareka ēnei kēmu ki a ratou, ā, ka kitea tō rātou tino harikoa’ - nā William Smith, he pāhihi i runga i te Nelson, 1862.
Ētahi kaupapa hei matapakinga pea
- He aha i pīrangi ai ngā pāhihi ki te matatū ki ēnei āhuatanga? He aha i haere mai ai aua pāhihi ki Aotearoa? He maha ngā take mō te hekenga mai ki Aotearoa. Ka rere atu ētahi i te pōharatanga, i te mōreareatanga o ō rātou ake whenua, ētahi atu i te ture. I haere mai ētahi, nō te mea i whakamaneatia e ngā hāpainga a te New Zealand Company e pā ana ki tētahi whenua hou, he mea mā, kākāriki, mōmona hoki e taea ai e te tangata te tīmata anō tōna ake oranga. Ko ētahi kē he kaiaru tohorā, he kaiaru kekeno, he mihingare, he kaikeri koura rānei.
- Ki tō whakaaro, i pai a Aotearoa ki ngā manene i te rautau tekau mā iwa? He aha ai?
- Ka ahatia mēnā ka hopu te tangata i tētahi tahumaero i runga i te kaipuke? Ka whakarato te rata kaipuke i ngā mea rongoā, pēnei i te pia pango, i te waina nō Jerez, i te hēko, i te waina nō Oporto, i te miraka, me ngā rīwai kōtutu. Wehea ai ngā pāhihi mate ki tētahi atu wāhi o te kaipuke. ‘Tata ki te katoa e mate moana ana anō …ka whakahau au kia tohatohaina ētahi pākete pāreti me te parani mā ngā wāhine, kāore anō ētahi kia kai mai i te wehenga atu i te whenua’ - nā Henry Weekes, te rata i te kaipuke o William Bryan, i te tau 1840.
- E hia te roa o te haerenga?
- I pai ake te haerenga mai mēnā kua whai rawa koe?
- Mēnā ka wehe atu koe i tō kainga, ā, ka whakaaetia kia hari koe i te peke kōtahi anake, he aha ngā mea ka mauria e koe?
- He aha ngā mea e rereke ana ināianei ina whakawhiti koe i te ao?
- E hia ngā tauira ka noho ki te moenga kaipuke?
ki runga ano
Ngā kōrero kīnaki
He taonga whai pānga
- Te paepae rongoā kaipuke kei ngā kāpata i te whakaaturanga Passports kei te papa tuawhā.
- Titiro ki te whakaaturanga Passports, kei te papa tuawhā tērā e kōrero ana i ngā kōrero e pā ana ki ngā manene e heke mai ki Aotearoa i te maha o ngā whenua huri noa i te ao.
ki runga ano