Curriculum links
Ngā tino wāhi ako
Pūtaiao
Ka noho i raro i ēhea whenu?
Pūtaiao – Ō Mataora
Ngā tino pukenga
Pūkenga Hīraurau Hopanga, Pūkenga Whakawhitiwhiti Kōrero.
Ngā reanga
1–8
Ngā tau
1–10
E tautoko ana i ēhea kaupapa kōrero?
- Pūtaiao mō Papatūānuku
- Te Taiao o Aotearoa
ki runga ano
E hia te roa o tēnei mahi?
Tukuna kia 5–10 meneti.
Ka kimihia ki hea?
- Kei te kō atu o ngā Mountains to Sea, Papa 2
- Kua ngaro? Pātaihia tētahi Kaiārahi i Te Papa.
He aha te take me heri au i taku akomanga ki tēnei taonga?
Ka whai wā koe ki te titiro ki roto i ētahi kīrehe o te moana! Ka kite koe mā te matapihi i ngā kōhiwi o ngā tohorā, ngā aihe me ngā kekeno.
He aha ngā mahi kei taua whakaaturanga?
- Tirohia te rārangi ingoa kei waho i te Taiwhanga Whakaahua Whakaroto me te whakarite i ēnei ki ngā tau kei te taha o ngā kōhiwi.
- Tāutuhia ko ēhea o ngā kōhiwi he tohorā, ko ēhea he aihe, ko ēhea he kekeno.
ki runga ano
Me aha taku mōhio ki tēnei whakaaturanga?
- Ko te kohinga kōhiwi o ngā whāngote nō te moana me ngā kekeno kei Te Papa tētahi o ngā kōhinga nunui rawa o te ao.
- Nō te momo whāngote nō te moana ngā tohorā, aihe me ngā upokohue. He whāngote rātou, ā, ko te tikanga o tēnā he mahana te toto i roto, he huruhuru ruarua i te itinga rawa kei ngā tinana, kei te whāngai i ā rātou punua ki te waiū.
- Tino rongonui tēnei kohinga mō ngā tohorā whai ngutu. Kua kore ētahi momo tohorā whai ngutu i kitea oratia, kua tāutuhia anake i ō rātou wheua. He pai atu te wai hōhonu ki ngā tohorā whai ngutu. Ki ētahi kaipūtaiao, kei tua atu i te parāoa (e āhei ana te ruku tae atu ki te 2000 mita te hōhonu me te noho i raro moana mō te 80 meneti), ka taea e te tohorā whai ngutu te hōhonutanga nui rawa mō te ruku me te roa rawa o te noho i raro moana o ngā momo whāngote katoa o te moana.
- Ka wehea ngā tohorā o te ao ki ngā momo e rua: ko ērā kua whai niho me ērā kāore he niho – e kīia ana ngā tohorā whai pāhau. Ko ētahi o ngā āhuatanga o ngā tohorā whai pāhau ko ngā pehu taurua me ngā papa pāhau. Ko tā ngā papa pāhau he tātari i ngā kai mā te tohorā i te moana.
- Mai i te 1.2 ki te 20 mita te ine whānui o ngā whāngote whai niho o te moana.
- Nō te rōpū whāngote whai wae-pakihau te kekeno. Ko te tikanga he maheni ngā tinana, ka pau hoki te nuinga o tō rātou oranga i roto i te wai. He pahikau nui ō rātou kaupeka o mua, ehara i te ringa, ā, ka whāiti haere ō rātou tinana ki tētahi hiku poto.
- E toru ngā whānau wae-pakihau:
- Odobenidae – ngā wārihi
- Otariidae – ngā kakerangi me ngā kekeno huruhuru
- Phocidae – ngā kekeno taringa-kore tūturu.
- Ko te kekeno iti rawa ko te kekeno huruhuru o Galapagos. E 30 manokaramu pea tōna taumaha, 1.2 mita te roa ina pakeke rawa. Ko te momo kekeno nui rawa ko te kekeno arewhana. Nui atu i te 5 mita te roa o te toa ina pakeke rawa, tae atu ki 5000 manokaramu tōna taumaha!
ki runga ano
Ētahi kaupapa hei matapakinga pea
- He aha kei roto i te Taiwhanga Whakaahua Whakaroto?
- He aha ō tātou mōhiotanga kua mau kē mō te tohorā, te aihe me te kekeno?
- Ki tō whakaaro, he aha te kōhiwi tino nui rawa kei roto i te Taiwhanga Whakaahua Whakaroto? Kimihia tōna tau.
- Mēnā e āhei ana koe te rangahau i tētahi o ēnei kōhiwi, ko tēhea te mea ka kōwhiria e koe? He aha ai?
- He pai ki a koe te whai niho pēnei i ērā kei te kōhiwi nama 20? He aha aha taua mea?
- Kei te kai kiko ngā tohorā katoa; he kaikiko rātou. Matapakia te rerekētanga i waenganui i te tohorā whai pāhau me te tohorā whai niho me ngā momo kai a tēnā, a tēnā.
- He aha tēnei mea te pāhau, he aha tana mahi? Ka kitea e koe he tauira o te pāhau i roto i te Taiwhanga Whakaahua Whakaroto?
- Ka kite koe i te kauwae o nama 7? Ko tēnei tētahi taha o te wheua kauwae o tētahi tohorā kahurangi. Pohewatia te nui ka kainga e koe me te kauwae he pērā te nui!
- He momo ika te tohorā, te aihe me te kekeno?
- Ka kite koe i ētahi whāngote whai niho i roto i te Taiwhanga Whakaahua Whakaroto? He aha ngā ingoa?
- He momo tohorā onge te tohorā whai ngutu. Kimihia ētahi wāhi kōhiwi o te tohorā whai ngutu.
- E hia o ngā kōhiwi kei te Taiwhanga Whakaahua Whakaroto he mea whai niho? Ka pēhea ērā kāore e whai ngutu – ka whakamahi kē i te aha hei kai i ā rātou kai?
- Kōwhiria he kōhiwi whai niho. E hia ngā niho ka tatauria e koe? Ko te tikanga, he iti iho ngā tohorā whai niho i ngā tohorā whai pāhau, engari mai i te 1 ki te 65 ō rātou niho, i runga anō i te momo.
- Ko te kekeno tino nui rawa ko te kekeno arewhana o te tonga, tae atu ki te 5000 manokaramu te taumaha. Pohewatia tērā taumaha hei taumaha mō tō tinana! Kei te kite koe i te kōhiwi o tētahi kekeno arewhana o te tonga i roto i te Taiwhanga Whakaahua Whakaroto?
- Kimihia tētahi kōhiwi kekeno. Kei hea ōna pakihau? Ka pēhea tana hiku?
ki runga ano
Ngā kōrero kīnaki
- Ko A R Martin mā.1990. Whales and Dolphins. Ranana Salamander.
- Orbell, M. 1985. The Natural World of the Māori. Tāmaki-makau-rau: Collins me David Bateman.
- Tai Awatea | Knowledge Net (Te Papa’s online resource).
He taonga whai pānga
- Pygmy blue whale in our collections
- Tohorā whenu kahurangi ¬– tirohia te Kōnae Te Papa Investigator
- NatureSpace Discovery Centre¬– tirohia te Kōnae Te Papa Investigator
- Ko te whānau Guard, kei roto i Passports, Papa 4. Kei te whakaatu tēnei whakaaturanga i tētahi whānau manene tōmua me ētahi o ngā pāraha me ngā rākau i whakamahia mō te aru tohorā, kekeno hoki.
- Te pātaka o Ngāti Pikiao, Mana Whenua, Papa 4. Tirohia ngā maihi o te pātaka me te whakamātau ki te kite i ngā tohorā e rua, he mea whakairo. Kei te tohu ēnei tohorā i te ‘tōnuitanga’, i te ‘ranea o te kai’ rānei. Kitea ai hoki ēnei tohorā hei kaitiaki.
ki runga ano